Voor het eerst een studie naar het landschap van tijdelijk gebruik in het Brussels gewest

Het Loket voor Tijdelijk Gebruik, een samenwerking van perspective.brussels en citydev.brussels, deed een studie naar het economische en organisatorische landschap van tijdelijk gebruik in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 126 tijdelijke projecten uit 2023 werden geanalyseerd. Daaruit blijkt dat er een rijk en divers ecosysteem voor tijdelijk gebruik bestaat, sterk verankerd in het verenigingsleven, met uiteenlopende economische en bestuursmodellen. Deze inzichten vormen een belangrijke basis om tijdelijke projecten in Brussel gerichter te ondersteunen.

Een motor voor stedelijke ontwikkeling

De voorbije jaren is tijdelijk gebruik uitgegroeid tot een belangrijke hefboom voor de stedelijke ontwikkeling in Brussel. Leegstaande gebouwen en braakliggende terreinen worden tijdelijk geactiveerd in afwachting van een definitieve (her)ontwikkeling. Door nieuwe activiteiten en functies te testen kan een tijdelijk project een motor worden van stedelijke herwaardering en een voorbode zijn van de toekomstige invulling van een site.

Sinds 2023 begeleidt het Loket voor Tijdelijk Gebruik zowel projectdragers als eigenaars van leegstaande ruimtes. De tijdelijke projecten worden gekenmerkt door een grote diversiteit waaronder bekende culturele activiteiten en evenementen, maar ook initiatieven voor opvang, wijkanimatie en artistieke en economische projecten. Tot nu toe was er echter minder kennis over de economische en bestuursmodellen van deze projecten. In april 2024 werd om die reden een studie gelanceerd, op basis van tijdelijke projecten in 2023, in samenwerking met ERU Urbanisme en de Franse coöperatieve Plateau Urbain.

Op basis van 21 kwalitatieve interviews, verschillende terreinbezoeken en een online bevraging werden 126 tijdelijke projecten, actief in 2023, geanalyseerd. 71 van de 126 projecten situeren zich in 3 gemeenten: Brussel-Stad, Anderlecht en Sint-Jans-Molenbeek. De meerderheid van de projecten concentreert zich binnen de eerste kroon van het Brussels Gewest, in nabijheid van het kanaal.

Sterke verankering in het verenigingsleven

De analyse van de economische modellen van de bevraagde operatoren bracht een aantal tendensen aan het licht:

• Een sterke verankering in het Brussels verenigingsleven. Drie op vier operatoren in de steekproef heeft het statuut van vzw. Vaak hebben ze een flexibele structuur, met een klein kernteam en vrijwilligers.
• Tijdelijk gebruik vormt de kern van de werking. Bij 9 bevraagde organisaties is minstens 75% van de inkomsten afkomstig uit tijdelijk gebruik (in verhouding tot andere activiteiten). Deze inkomsten vloeien onder meer voort uit de terbeschikkingstelling van ruimtes, de organisatie van activiteiten en evenementen, en cateringactiviteiten.
• Grote variatie in de ruimten die beheerd worden. Bepaalde operatoren beheren zeer grote ruimten, vaak in geconverteerde industriële of commerciële gebouwen. Bij andere operatoren gaat het om kleine ruimten, zoals wooneenheden. Gemiddeld beheert een organisatie ongeveer 2.000 m² in tijdelijk gebruik.
• De belangrijkste selectiecriteria voor een site zijn de duur van invulling, de locatie en de grootte. Gemiddeld geven operatoren aan een beschikbare ruimte te zoeken voor minstens 2 jaar

Een grote diversiteit aan projecten, maar fragiele bestuursmodellen

De studie bevestigt dat het Brussels Gewest beschikt over een rijk en divers ecosysteem van tijdelijke projecten. Uit de interviews en de analyse van de praktijken komen echter verschillende structurele uitdagingen naar voren. Wat opvalt is dat het moeilijk is voor projectdragers om een economisch stabiel model te vinden. Het beheer van tijdelijk gebruikte locaties vereist een grote menselijke inzet, een breed spectrum aan vaardigheden (technisch, financieel, logistiek, administratief, juridisch) en vaak ook de ontwikkeling van aanvullende activiteiten om een financieel evenwicht te bereiken. Vandaar het belang van begeleiding door publieke actoren.

Naar een versterkte ondersteuning

Uit de studie komen verschillende pistes aan bod voor de opdrachten van het Loket voor Tijdelijk Gebruik.

• Prioriteit geven aan projecten die aansluiten bij gewestelijke doelstellingen of de behoeften van een specifieke wijk
• De aanpassing van de tools waarmee actoren begeleid en ondersteund worden, zodat nieuwe projecten beantwoorden aan stedelijke uitdagingen
• De versterking van het Loket verderzetten, door betrokken actoren te mobiliseren en inspiratie te halen uit andere Europese steden

Dankzij deze studie heeft het Gewest een beter inzicht in het landschap van tijdelijke invulling in het Brussels Gewest en kan het de hefbomen identificeren om de evoluties ervan te begeleiden.